Dom Sierot, choć Korczak bardzo nie lubił tej nazwy i sam nazywał go Domem Dzieci, był jak na czasy w których powstał, wyjątkowym miejscem. Kiedy dziś o nim czytam, widzę w nim Korczaka niemal jako postać z bajki –  Profesora z Akademii Pana Kleksa, który robił rzeczy magiczne w bardzo poważnej rzeczywistości.

Tematem przewodnim EduWeek#4 są „Lekcje z minimalnym lub zerowym przygotowaniem”. Ja w takich przypadkach często oddaję inicjatywę dzieciom, bo zawsze mają niesamowite pomysły. Tak robił przez całe życie dyrektor Domu Sierot – słuchał dzieci. Przeczytaj, jak to robił!

Dom Sierot nie był oczywiście szkołą, ale domem dziecka, gdzie mieszkały dzieci z rodzin żydowskich. Nie miały rodziców lub co zdarzało się częściej – ich rodziny nie były w stanie ich wyżywić. Do każdego wolnego miejsca zawsze czekała długa kolejka potrzebujących. Dom mieścił około setki dzieci.

Tablica, skrzynka, anioł stróż…

Korczak dbał, aby w domu panował organizacyjny porządek, ale chciał przede wszystkim stworzyć namiastkę prawdziwego domu dla swoich podopiecznych. Od samego początku funkcjonowała tablica ogłoszeń, na której dorośli, ale też dzieci wywieszali zawiadomienia, prośby i ostrzeżenia. Była świetnym narzędziem dla wychowawców. Dzięki niej nie musieli powtarzać swoich próśb powielekroć, bo zawsze mogli się odwołać do informacji, która była na tablicy.

Jeśli ktoś nie umiał czytać, zawsze mógł poprosić o pomoc starszą koleżankę czy kolegę. Dzieci od samego początku uczyły się odpowiedzialności za młodszych i słabszych. Każda nowe dziecko, otrzymywało swojego opiekuna, który pomagał odnaleźć się w nowej rzeczywistości i wdrożyć w Domowe obowiązki. Dzieci pomagały dzieciom. Korczak był dumny ze swoich wychowanków:

Uniezależniliśmy się od byle jakiego personelu i tyranii przytułkowej służby. Gospodarzem, pracownikiem i kierownikiem domu stało się – dziecko.

W Domu działała też skrzynka na listy, do której dzieci wrzucały prośby, przeprosiny i skargi na inne dzieci lub wychowawców. A problemów nie brakowało. Ich rozwiązaniem zajmował się Sąd koleżeński.

Sąd musi bronić cichych

Dziecko jest jutrem. Ono będzie pracownikiem, będzie obywatelem, będzie pracodawcą, ale czekać trzeba. Cierpliwie czekać. Czujnie czekać.

W 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, przyjmując reguły państwa demokratycznego. Korczak dążył do tego, aby jego wychowankowie wyrośli na światłych obywateli i czuli się odpowiedzialni za swój kraj. Zamienił Dom Sierot w małą republikę, w której sprawiedliwość wymierzał Sąd złożony z dzieci. Kodeks sądowy liczył aż 1000 paragrafów, ale dopiero paragraf nr 500 wyznaczał karę. Aż 50 paragrafów mówiło o przebaczeniu. Kodeks zaczynał się od preambuły:

Jeżeli ktoś zrobi coś złego, najlepiej mu przebaczyć, czekać, aż się poprawi.

Ale sąd musi bronić cichych, by ich nie krzywdzili zaczepni i natrętni, sąd musi bronić słabych, by im nie dokuczali silni, sąd musi bronić sumiennych i pracowitych, by im nie przeszkadzali niedbalcy i leniuchy, sąd musi dbać, by był porządek; bo nieład najbardziej krzywdzi dobrych, cichych i sumiennych ludzi.

Sąd nie jest sprawiedliwością, ale do sprawiedliwości dążyć powinien, sąd nie jest prawdą, ale pragnie prawdy.

Sędziowie mogą się mylić. Sędziowie mogą karać za czyny, które popełniają sami, powiedzieć, że złe jest to, co sami też robią.

Ale hańbą jest, gdy sędzia świadomie wydaje wyrok kłamliwy.

Do Sądu można było podać każdego – dziecko i dorosłego. Korczak często spotykał się z zarzutami, że pozwalając dzieciom na wnoszenie spraw przeciwko wychowawcom, niszczy autorytet dorosłych. Odpierał te zarzuty w swoim stylu. Tłumaczył, że dziecko ma prawo do poważnego traktowania swoich spraw, prawo do protestu. Nie może być zależne wyłącznie od woli wychowawcy. Tylko w pierwszym półroczu działalności Sądu, Korczak pozwał sam siebie pięć razy.

Nie wolno się myć

Inną instytucją, która uczyła dzieci demokracji był Sejm dziecięcy. Był wybierany w wolnych wyborach a w jego skład wchodziło 20 posłów. Sejm głównie zajmował się zatwierdzaniem lub odrzucaniem  prawa wydanego przez Radę Sądową. Ale ustanawiał też święta Domu Sierot.

Dwudziestego drugiego grudnia – najkrótszy dzień w roku. Hasło: „Nie warto wstawać”, kto chce, może cały dzień przeleżeć w łóżku. Dwudziestego drugiego czerwca – najkrótsza noc w roku. Hasło: ” Nie warto się kłaść, kto chce, nie musi iść do łóżka. Dzień brudasa. Hasło: „Nie wolno się myć”. Kto chce się umyć, musi wnieść specjalną opłatę. Dzień trzysta sześćdziesiątego obiadu. Hasło: „Imieniny kuchni. Gospodyni za poniesione trudy otrzymuje cukierki”.

Sejm czasami decydował też o sprawach naprawdę ważnych, np. o przyjęciu lub zwolnieniu wychowawców.

Mały Przegląd

Były też pomysły, które znacznie wykraczały poza granice Domu Sierot. W 1926 roku Janusz Korczak powołał do życia „Mały Przegląd” – pismo dla dzieci i pisane przez dzieci. Tak zachęcał młodych dziennikarzy do wzięcia udziału w przygodzie:

Pismo będzie rozważało wszystkie sprawy uczniów i szkół. A redagowane będzie tak, żeby bronić dzieci.

Pismo pilnować będzie, żeby się wszystko działo SPRAWIEDLIWIE.

Redaktorów będzie trzech. Jeden stary (łysy, w okularach), żeby nie było bałaganu. Drugi – młody redaktor dla chłopców i jedna dziewczynka – redaktorka dla dziewczynek. – Żeby się nikt nie wstydził, a każdy mówił szczerze i głośno, czego mu potrzeba , jaka mu się krzywda dzieje, jakie ma zmartwienia i troski. (…)

Wiadomości można będzie podawać ustnie, telefonicznie, przysyłać pocztą, dyktować lub pisać.

Żeby było wygodnie, żeby się nie wstydzili, że się będą śmieli.

Po trzech latach „Mały Przegląd” miał aż 3200 korespondentów i z gazety zmienił się w rozbudowaną sieć społeczną. Czytelnicy i autorzy tekstów tworzyli Kółka Przyjaźni, Kółka Zabaw i Pomocy, Klub Powieściopisarzy, Pracownię Wynalazców. A korespondencje przychodziły z Europy, Ameryki i Palestyny.

Kochać i nienawidzić

Dlaczego Korczak to wszystko robił? Dlaczego pozwalał dziecku mówić? Lubił podkreślać, że dziecko nie dopiero będzie, ale już jest człowiekiem. Człowiekiem, a nie projektem, który można dowolnie zmieniać.

Jakże chcecie dziecko wprowadzić w życie w przeświadczeniu, że wszystko jest słuszne, sprawiedliwe, rozumnie umotywowane i niezmienne? W teorii wychowania zapominamy, że winniśmy uczyć dziecko nie tylko cenić prawdę, ale i rozpoznawać kłamstwo, nie tylko kochać, ale i nienawidzić, nie tylko szanować, ale i pogardzać, nie tylko godzić się, ale i oburzać, nie tylko ulegać, ale i buntować się.

Mnie Korczak zainspirował. A Ty, jak oddajesz dzieciom inicjatywę na swoich zajęciach?

W artykule korzystałem z książek:

Joanna Olczak-Ronikier, Korczak. Próba biografii, Wydawnictwo W.A.B. Warszawa 2011.

Janusz Korczak, Jak kochać dziecko. Dziecko w rodzinie, Biuro Rzecznika Praw Dziecka, Warszawa 2012.

A teraz zapraszam do przeczytania pozostałych wpisów blogerek i blogerów, którzy biorą udział w akcji EduWeek#4!

Na wspomnienie o Jesperze Juulu wybrałem właśnie „Twoje kompetentne dziecko”, ponieważ moim zdaniem to najlepsza książka Duńczyka. Na pewno to lektura obowiązkowa dla rodziców, dla których ważne jest nawiązanie głębokiej relacji z dzieckiem. Tak naprawdę powinni ją przeczytać wszyscy dorośli.

W książce jest wiele ważnych dla mnie rozdziałów, jak ten o stawianiu granic czy odpowiedzialności społecznej dziecka. Jednak szczególnie cenię sobie rozdział o poczuciu własnej wartości. Zresztą to temat, który przewija się przez niemal wszystkie książki terapeuty. Dla Juula dobrze rozwinięte poczucie własnej wartości, to trzon osobowości człowieka, dzięki któremu może wieść pełne, wartościowe życie.

Jak zawsze wszystko zaczyna się w dzieciństwie. To od rodziców w dużej mierze zależy, czy dziecko wyrośnie na silnego i niezależnego człowieka, który będzie potrafił poradzić sobie z  porażkami i problemami. Osoba, która posiada zdrowe poczucie własnej wartości wywodzi swoją wartość z samego faktu, że istnieje. Nie potrzebuje lajków na Facebooku, pochwał w pracy i nie ma poczucia winy, kiedy ktoś ją skrytykuje. Uwielbiam ten fragment, w którym Juul trafnie punktuje współczesnych rodziców, którzy traktują swoje dziecko jak projekt do zrealizowania:

Aby opisać podstawy poczucia własnej wartości z innej strony, przywołajmy obraz rodziców spoglądających na swoje nowo narodzone dziecko, kiedy śpi. Przepełnia ich poczucie, że ta nowa istota ludzka jest wspaniała i cenna z racji samego istnienia. Większość rodziców potrafi to uczucie pielęgnować przynajmniej przez kilka tygodni od urodzenia dziecka. Później zaczynają odczuwać potrzebę „poprawienia” swojego dzieła. Często ta potrzeba przesłania im pierwotny zachwyt aż do momentu, gdy dobro dziecka nagle zostaje zagrożone. Dopiero w obliczu groźby utraty swojego dziecka przypominają sobie, jak to jest kochać je dlatego, że jest, jakie jest.

Zdrowe poczucie własnej wartości budują dwa doświadczenia życiowe: kiedy bliskie nam osoby dostrzegają i akceptują nas, takimi jakimi jesteśmy oraz kiedy czujemy się cenieni przez innych za to jacy jesteśmy. W świecie, w którym każdy podlega codziennej ocenie, dziecko potrzebuje rodzica, który zauważy, że umie już samodzielnie zjechać ze zjeżdżalni czy doceni, że poznało nowe słówko na zajęciach angielskiego. Nie potrzebuje pochwał w stylu: „O super, jaka jesteś zdolna”. Kiedy dziecko zjeżdża ze zjeżdżalni i mówi: „Patrz na mnie!” to prosi tylko o to, aby ktoś potwierdził jego istnienie. A kiedy wymienia cały zestaw warzyw po angielsku, to nie po to, żeby pochwalić się stopniem, ale podzielić się swoim nowym doświadczeniem.

Na koniec za Juulem chciałbym stanowczo powiedzieć, że tym co najbardziej niszczy poczucie własnej wartości jest przemoc. Nie tylko ta fizyczna, ale psychiczna. Tak, krzyczenie na dziecko też jest nadużyciem władzy i formą przemocy. Dzieci wobec których często stosuje się przemoc stają się niepewne siebie, mają poczucie winy, a w przyszłości istnieje duże prawdopodobieństwo, że będą same stosowały przemoc wobec innych lub wykazywały zachowania autodestrukcyjne. Za przemoc wobec dziecka zawsze odpowiedzialność ponosi dorosły!

Juula lubię za to, że o trudnych tematach opowiada prostym, zrozumiałym językiem. Nigdy nikogo nie oskarża, ale zawsze próbuje zrozumieć. A kiedy mówi o odpowiedzialności, potrafi sam przyznać się do błędu. Dziękuję Jesper!

Jesper Juul, Twoje kompetentne dziecko, przeł. Beata Hellmann, Barbara Baczyńska, Wydawnictwo MiND, Podkowa Leśna 2011.

Wpis powstał w ramach EduWeek#3, gdzie znajdziecie też artykuły innych blogerów!

Powiem szczerze, że temat dyscypliny na zajęciach pochłaniał mnie całkowicie w pierwszych latach mojej nauczycielskiej przygody. Jestem miły facetem, więc też chciałem być miły dla moich uczniów. Po kilku zajęciach okazywało się, że jednak nie wszystkie dzieci mają ochotę być miłe, więc ja też byłem niemiły. Potem oczywiście miałem wyrzuty sumienia, że wredota ze mnie, więc byłem jeszcze bardziej miły dla tych niemiłych itd. itp. Kropki, kreski, pieczątki, krzesełka, kartki wszystko przeszedłem. I wiesz co, już wiem, że to wszystko nie działa, a jeśli już, to tylko na chwilę. Każde użycie narzędzia, jakim jest kara powoduje straty po obu stronach. Nauczyciel używa jej z poczucia bezsilności i frustracji, a uczeń odbiera ją jako przejaw agresji i nadużycia władzy względem niego. Kara nie może prowadzić do pozytywnej zmiany.

Teraz na usta ciśnie się pytanie: „To jak zmienić zachowanie ucznia?”. Ale to pytanie jest niewłaściwe. Powinno brzmieć tak: „Dlaczego uczeń zachowuje się tak, jak się zachowuje?”.

Jestem nauczycielem, ale przede wszystkim tatą. Moje dziewczyny są biedne, bo jak tata przychodzi do domu, to sprawdza teorię w praktyce;) Niedawna obserwacja. Moja trzyletnia córka usypia swoje lalki i mówi: „Tata siedź tu i patrz!” Więc siedzę na podłodze i patrzę. A kiedy tylko ziewnę, bo takie patrzenie jest bardzo męczące, to zaraz słyszę upomnienie: „Tata patrz!”. Mały człowiek, czuje się ważny, spokojny i pewny, kiedy na niego patrzę.

Przejdźmy teraz do Twojej sali lekcyjnej. Tam jest Maciek czy Kasia którzy ciągle przeszkadzają w zajęciach, wygłupiają się, ale nie są agresywni. Ciebie za to doprowadzają do szału. A oni chcą Ci tylko powiedzieć to samo, co moją trzyletnia córka: „Nauczycielu, patrz na mnie!”. Po prostu walczą o Twoją uwagę. Co możesz zrobić, jeśli kara i przemoc definitywnie odpadają? Bądź miła, ale stanowcza. Na przykład powiedz im:

Skup się teraz na zadaniu, a pogadamy razem podczas przerwy.

Słyszę Cię, ale odpowiem Ci na to na przerwie.

Pomożesz mi to rozdać?

Widzę Cię, ale takie zachowanie na mnie nie działa. Jeśli zechcesz porozmawiamy o tym, jak się uspokoisz.

Teraz jest czas na pracę w skupieniu, a za chwilę będziecie mogli rozmawiać.

Moja odpowiedź brzmi „nie”, dlatego, że mi na Tobie zależy.

Jeśli teraz skupisz się na tym zadaniu, to na koniec poćwiczymy robienie śmiesznych minek z całą grupą:)

Myślę, że już wiesz, jak odpowiadać na takie zachowania uczniów. Postaw granice, ale bądź życzliwa. Jeśli będziesz konsekwentna, uczniowie szybko się zorientują, że mówisz serio i że za Twoimi słowami idą czyny.

Uczniowie walczący o uwagę, to powszechny problem na zajęciach, ale nie najpoważniejszy. O wiele groźniejsza jest agresja dzieci podczas lekcji. Niestety na jej wybuchy nierzadko reagujemy emocjonalnie, tylko wpychając dzieci w błędne koło agresji. A na takie sytuacje można się przygotować.

Aby to zrobić trzeba najpierw zrozumieć, dlaczego ludzie zachowują się agresywnie. Osoby, które często reagują w ten sposób mają niskie poczucie własnej wartości. Wychowali się w rodzinach, w których nikt nie nauczył ich jak wyrażać własne uczucia albo wręcz nie pozwalał ich wyrażać. Stąd wiele dorosłych osób jest nieśmiałych lub niezdecydowanych, a inne dominują i są krytyczne wobec innych. Negatywne reakcje otoczenia tylko utwierdzają ich w poczuciu braku wartości, co z kolei może prowadzić do agresji wobec siebie lub innych itd. Błędne koło agresji.

Jeśli zachowasz spokój i spróbujesz się dowiedzieć skąd ta złość, to jesteś na dobrej drodze, aby wyrwać Maćka lub Kasię z tego kołowrotka:

1. Może Zuzia walczy o władzę? Chce Ci powiedzieć, że nikt, nawet Ty, nie będzie nią rządzić. Co możesz zrobić?

• Przede wszystkim nie podejmuj walki. Wycofaj się i uspokój. Powiedz: Widzę, że obie jesteśmy zdenerwowane i powinnyśmy ochłonąć. Porozmawiamy na spokojnie jutro.
• Spróbujcie znaleźć rozwiązanie: Masz rację, nie mogę Cię do niczego zmusić, ale zależy mi na tym, abyśmy wspólnie znalazły rozwiązanie.
• Daj ograniczony wybór: Wolisz przeprosić Magdę teraz czy po lekcjach?
• Zaplanuj regularne rozmowy, np. podczas przerwy.
• Zaangażuj do pomocy podczas zajęć.

2.  Może Tomek czuje się niesprawiedliwie potraktowany i zraniony? Chce Ci powiedzieć, że będzie Cię ranił lub innego ucznia, bo czuje się skrzywdzony. Co możesz zrobić?

• Nazwij i zaakceptuj jego uczucia: Widzę,  że jesteś obrażony i czujesz, że zostałeś źle potraktowany.
• Zadawaj pytania pełne ciekawości: Masz chyba zły dzień. Chcesz o tym porozmawiać? Czy możesz powiedzieć mi coś więcej? A co się stało potem? Jak się wtedy poczułeś?
• Uspokój emocje: Może oboje zróbmy sobie przerwę i potem zaczniemy jeszcze raz?
• Unikaj kary i odwetu: Nie interesuje mnie kto zaczął. Chciałabym skupić się na rozwiązaniu tego problemu.
• Okaż szacunek i skup się na rozwiązaniu: Zależy mi na Tobie. Co możemy wspólnie zrobić z tym problemem?

Ktoś, kiedyś powiedział, że człowiek ma tendencję do przecenienia swoich możliwości w krótkim terminie, ale nie docenia tego, jak wiele może osiągnąć w dłuższym okresie. Łatwo jest wymierzyć karę, bo efekt jest natychmiastowy, ale krótkotrwały. Natomiast nawiązanie relacji z uczniem wymaga czasu, ale korzyści są niesamowite. Ty zyskasz spokój na zajęciach i poczujesz, że jesteś fajną nauczycielką. A Twoi uczniowie poczują, że są ważni, słuchani i odpowiedzialni, bo dałaś im bardzo jedną z najważniejszych lekcji.

Uff, wyszedł mi długi wpis, ale oczywiście tylko delikatnie dotknąłem tematu, o którym chciałbym powiedzieć jeszcze więcej. Dlatego w nowym roku szkolnym powstanie cała seria wpisów w tym duchu. Jeśli jesteś nauczycielem lub rodzicem, który szuka nowych narzędzi pedagogicznych i edukacyjnych, to zapraszam Cię do zamkniętej grupy na Facebooku: „Bobby i biuro tajemnic” – angielski dla dzieci, która ruszy pełną parą już od września, ale już teraz możesz do niej dołączyć:)!

Idę do sklepu

Powyższy wpis został zainspirowany moimi ukochanymi książkami. Wszystko i wiele więcej, co napisałem powyżej znajdziesz w tych książkach. Świetna lektura na wakacje!

Jane Nelsen, Pozytywna dyscyplina, przeł. Anna Czechowska, Anna Rosiak, Wydawnictwo CoJaNaTo, Warszawa 2015.

Jane Nelsen, Lynn Lott, Stephen Glenn, Pozytywna dyscyplina w klasie, przeł. Artur Milik, Wydawnictwo Pozytywna Rodzina, Milanówek 2017.

Zofia Aleksandra Żuczkowska, Dialog zamiast kar, Wydawnictwo MiND, Podkowa Leśna 2013.

Jesper Juul, Agresja – nowe tabu?, przeł. Dariusz Syska, Wydawnictwo MiND, Podkowa Leśna 2013.

Tak wyobrażam sobie początki pracy większości nauczycieli. Wszystkiego musisz nauczyć się sam. Nikt nie rodzi się dobrym nauczycielem, tak jak nikt z miejsca nie staje się mistrzem w pływaniu. Dzięki wysiłkowi, jaki wkładasz w swoją pracę, możesz dobrze uczyć. Bardzo podoba mi się określenie, że skuteczny nauczyciel, to refleksyjny praktyk, który cały czas czerpie wiedzę na temat uczenia ze swoich porażek i sukcesów (patrz G. Petty, Nowoczesne nauczanie).

Tak naprawdę, najwięcej uczą nas porażki. W tym wpisie kontynuuję analizę fińskiej szkoły w oparciu o książkę „Fińskie dzieci uczą się najlepiej”, której autorem jest amerykański nauczyciel Timothy D. Walker (Pierwszą część przeczytacie we wpisie: Cel pierwszy: odpoczywaj i ruszaj się!). Pisze o swojej drodze: od wypalonego belfra w amerykańskiej podstawówce do spełnionego nauczyciela w fińskiej szkole.

Nie bez przyczyny porównałem pracę nauczyciela do samotnej walki o przetrwanie w basenie. Mimo, że pracujemy otoczeni rzeszą ludzi, to nasz zawód to praca dla samotników. Spędzamy mnóstwo czasu z uczniami, ale niewiele z innymi dorosłymi. W polskiej szkole bardzo rzadko zdarza się, żeby nauczyciele dzielili się swoimi doświadczeniami, a zwłaszcza problemami, jakie napotykają podczas uczenia. Wciąż okazjonalne są koleżeńskie obserwacje lekcji, które powinny być wsparciem zwłaszcza dla początkującego nauczyciela. Niestety panuje przekonanie, że nauczyciel musi sobie sam poradzić, bo inaczej w świat pójdzie opinia, że nie sprawdza się w tej roli.

Walker udowadnia, że im więcej odpowiedzialności bierzemy na siebie, tym bardziej jesteśmy zestresowani i zniechęceni, a to najprostsza droga do wypalenia. Radzi, żeby podzielić się odpowiedzialnością. Powiedz innemu nauczycielowi, że masz problem. Zapytaj o radę. Nawiąż współpracę z nauczycielem z innej klasy. Pisze, że w Finlandii starsze klasy, często opiekują się młodszymi, np szóstoklasiści zajmują się pierwszakami, a nauczyciele dzielą się odpowiedzialnością za swoje klasy.

„Każdemu pierwszakowi towarzyszy starszy kolega. Starsi uczniowie w zasadzie są już nastolatkami, ale kiedy powierza im się odpowiedzialność za małego towarzysza u ich boku, zmieniają się. Nie muszą zgrywać twardych. Nie muszą być fajowi. Muszą zatroszczyć się o pierwszaka i dać mu dobry przykład”.

 

WRZUĆ NA LUZ I ZAUFAJ
„Nigdy nie uśmiechaj się przed Wielkanocą” – choć to tylko żartobliwe, nauczycielskie powiedzenie, to wielu z nas traktuje je bardzo poważnie. Większość nauczycieli pierwsze lekcje ma starannie przygotowane: kontrakty, zasady, nagrody i kary. Podobnie zachowywał się Walker, kiedy pracował jeszcze w Ameryce. Jakie było jego zdziwienie, kiedy okazało się, że w Finlandii to nie działa. „Najważniejsze to rozpocząć rok szkolny na miękko, żeby dzieci pomału przyswoiły sobie szkolne zwyczaje i procedury” – radziła mu jedna z fińskich koleżanek. „Na miękko” to znaczy, że przez pierwszy tydzień po wakacjach, wspomina się letnie wyprawy, gra w gry na boisku szkolnym, a przede wszystkim jak najmniej rozmawia o lekcjach. Wszystko ma na celu „zbudowanie drużyny”, więzi między uczniami, nauczycielem i szkołą, gdzie dzieci mają czuć się jak w domu.

Walker podkreśla, że w Finlandii duży nacisk kładzie się na samodzielność uczniów. Część lekcji jest prowadzona w taki sposób, aby uczniowie mogli wykonywać pracę we własnym tempie, korzystając z pomocy nauczyciela tylko kiedy to konieczne. Często nauczyciele oddają inicjatywę uczniom, którzy mogą zdecydować jak będą wyglądały zajęcia, jakich narzędzi będą używać podczas nauki i czego tak naprawdę chcą się nauczyć.

Z obserwacji Amerykanina wynika, że znaczna część sprawdzianów przeprowadzanych w fińskiej szkole, zawiera pytania otwarte, gdzie uczeń musi uzasadnić swoją odpowiedź. Podobne wyzwania stawia się przed uczniami podczas wystawiania ocen semestralnych. Nauczyciele przeprowadzają krótkie, indywidualne rozmowy z dziećmi, które są okazją do refleksji na temat ich postępów w nauce. Jeszcze przed ostatecznym wystawieniem ocen mają szansę zareagować na propozycję nauczyciela, co jak podkreśla Walker, jest wyrazem szacunku i podmiotowego traktowania.

Niektórzy nauczyciele w Finlandii odchodzą od tradycyjnych ocen na rzecz samodzielnego sprawdzania prac przez uczniów. Na przykład na lekcji angielskiego uczniowie po napisanej kartkówce dostają arkusz z prawidłowymi odpowiedziami. Natychmiast otrzymują odpowiedź zwrotną, jak im poszło, a nauczyciel po zebraniu poprawionych prac, wie, kto potrzebuje więcej pomocy i ćwiczeń.

„Możemy w przeróżny sposób zachęcać dzieci do przejęcia odpowiedzialności, ale bez względu na wybraną strategię zawsze musimy zacząć od zaufania. Czy damy im dość swobody na co dzień, by wzięli na siebie głęboką odpowiedzialność za swoją naukę? Wiąże się to z pewnym ryzykiem (mogą ponieść porażkę!), lecz potencjalne korzyści robią wrażenie: mniejszy stres, mniejsze obciążenie pracą dla nauczycieli i przede wszystkim większa inicjatywa ze strony uczniów, która przekłada się na ich edukacyjny sukces i radość”.

 

„Fińskie dzieci uczą się najlepiej” to książka, która niewątpliwie wprowadzi trochę zamieszania w myśleniu refleksyjnego praktyka. Ale przecież o to w tym zawodzie chodzi, żeby cały czas próbować, machać rękami i płynąć przed siebie.

W kolejnym wpisie zapraszam już na ostatnią część refleksji na temat książki Walkera.

Timothy D. Walker, Fińskie dzieci uczą się najlepiej, przeł. Marta Kisiel-Małecka, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2017.

Kiedy zacząłem pracę jako nauczyciel, myślałem, że jeśli tylko moje zajęcia będą ciekawe, kreatywne, to uczniowie będą je zawsze lubili. Dziś już wiem, że to nie wystarczy.

Uczniowie, jak my wszyscy, przychodzą do szkoły ze swoimi oczekiwaniami, doświadczeniami, a często nawet z problemami i strachami. Są pełni różnych emocji. Dlatego nie dziwi mnie to, że podczas kilkugodzinnego pobytu w szkole te emocje ujawniają się, a ich bezpośrednim odbiorcą staje się nauczyciel. Pojawia się konflikt. Co robi nauczyciel, kiedy jeden z uczniów nagle traci zainteresowanie tematem i szuka sposobu, jak wyprowadzić go z równowagi?

W takich sytuacjach serce zaczyna bić szybciej, ciśnienie się podnosi, robi się jakby cieplej. Kumuluje się energia, którą trzeba z siebie wyrzucić. Chciałoby się ryknąć, żeby przekonać ucznia, że robi źle.

A jak czuje się uczeń? Serce zaczyna bić szybciej, ręce się pocą, w głowie mu szumi. Jeśli zaraz nie wyładuje swojej złości, to wybuchnie. I często wybucha, co w konsekwencji prowadzi do kary.

Nelsen przekonuje w swojej książce, że kara nigdy nie może zmienić złego zachowania ucznia, bo nie rozwiązuje problemu. Przyczynia się jedynie do tego, że dziecko czuje się rozgoryczone, upokorzone, chce rewanżu. Myśli o tym, jak nie dać się następnym razem złapać.

Nie można dojść do porozumienia, kiedy naprzeciwko siebie stoją dwa wulkany negatywnych emocji. Co proponuje autorka „Pozytywnej dyscypliny”?

Radzi, żeby się wycofać i poczekać: „Proponuję, żebyśmy ochłonęli, a potem spotkali się i poszukali rozwiązania, które uwzględni ciebie i mnie” – powinien powiedzieć nauczyciel, któremu zależy na nawiązaniu relacji z uczniem. W książce Nelsen podaje konkretne przykłady, jak rozmawiać z uczniami, i jak zrozumieć to, co kieruje ich zachowaniami.

Uważam, że nauczyciel, aby dobrze wykonywać ten zawód, musi refleksyjnie podchodzić do swojej pracy. Zawsze jest coś, co można zmienić, zawsze jest coś, co można poprawić. Chociaż od początku swojej pracy, rozmowa i życzliwe podejście do uczniów, to narzędzia, które stale wykorzystuję, to za mało.

Indywidualne rozmowy czasami są nieskuteczne, zwłaszcza kiedy zachowanie ucznia lub grupy uczniów, wpływa na całą klasę. Nelsen podpowiada, że wszystkie problemy powinny być omawiane podczas spotkań klasowych.

Takie spotkania w szkołach podstawowych (można organizować już w przedszkolu), jeśli to możliwe, powinny się odbywać nawet kilka razy w tygodniu. Problemy, które pojawiają się podczas zajęć, są wpisywane na listę lub do przeznaczonego do tego celu zeszytu. Ważne, żeby lista była dostępna dla wszystkich – zarówno dla dzieci i nauczyciela. Celem spotkań klasowych jest wzajemna pomoc i próba znalezienia rozwiązania problemu. Spotkania klasowe nie mogą być okazją dla nauczyciela do wygłaszania moralizatorskich kazań, oceniania czy karania. Oczywiście podczas spotkań nauczyciel jest traktowany na równych prawach z uczniami i jego zachowanie również może zostać omówione, jeśli tylko zostało wcześniej wpisane na listę.

Jane Nelsen pokazuje w „Pozytywnej dyscyplinie”, jak powinny wyglądać takie spotkania klasowe:

1. Zacznij od komplementów.

Rundę komplementów zaczyna osoba, której nauczyciel przekaże „mówiący kamień”. Głos ma tylko ten, kto trzyma „mówiący kamień”. Może skorzystać z okazji i powiedzieć komplement lub z tego zrezygnować. „Mówiący kamień” powinien przejść całe koło.

2. Przeczytaj pierwszy punkt porządku obrad.

Zapytaj osobę, która go zapisała, czy wciąż uważa go za problem. Jeśli nie, przejdź do kolejnego punktu.

3. Jeżeli problem nadal istnieje, puść wokół „mówiący kamień”, by każdy mógł się wypowiedzieć i poszukać rozwiązania.

Zacznij od osoby, która wpisała problem na listę.

4. Zapisz każdy pomysł dokładnie tak, jak został zaproponowany.

Robienie notatek można powierzyć uczniom.

5. Przeczytaj na głos wszystkie spisane pomysły, zanim uczeń, którego dotyczy problem, będzie mógł wybrać dla siebie najbardziej pomocne rozwiązanie.

Jeśli problem dotyczy kilku uczniów, każdy może wybrać swoje rozwiązanie, pod warunkiem, że są pomocne. Jeżeli sugestie wybrane przez uczniów są ze sobą sprzeczne, poproś, by spotkali się na osobności i ustalili wspólne rozwiązanie.

Nie każde rozwiązanie sprawdza się za pierwszym razem. Dlatego decyzja o wybranym rozwiązaniu powinna obowiązywać do momentu, kiedy ktoś ponownie nie wpisze go na listę.

6. Spytaj ucznia, kiedy chciałby wprowadzić w życie wybrane przez siebie rozwiązanie.

Zaoferuj uczniowi ograniczony wybór: dziś lub jutro.

7. Jak zakończyć spotkanie klasowe?

Najlepiej organizować je tuż przed przerwą, żeby uniknąć przeciągania ich w nieskończoność.

Oczywiście strukturę spotkań klasowych można dostosować do swoich potrzeb. Autorka wyjaśnia szczegółowo każdy z punktów, a także odpowiada na szereg wątpliwości, które zawsze się pojawiają przy organizacji spotkań.

Przyznam, że idea spotkań klasowych bardzo mnie zaintrygowała i na pewno chciałbym z niej skorzystać w obecnym roku szkolnym w czasie swoich zajęć z uczniami.

Dawno nie czytałem książki, która w tak praktyczny sposób podchodzi do wychowania i rozwoju dziecka. „Pozytywna dyscyplina” to kopalnia odpowiedzi na pytania, które ciągle zadają sobie rodzice i pedagodzy. Dlaczego dziecko się buntuje? Dlaczego mnie nie słucha? Co zrobić, żeby nasze relacje się poprawiły? Książka Jane Nelsen powinna być lekturą obowiązkową dla każdego nauczyciela i rodzica!

Jane Nelsen, Pozytywna dyscyplina, przeł. Anna Czechowska, Anna Rosiak, Wydawnictwo CoJaNaTo, Warszawa 2015.